Οι ιστορίες των τραγουδιών του ’40 που έγιναν «όπλο» κατά του Μουσολίνι και «φωνή» του λαού

Από το «Κορόιδο Μουσολίνι» μέχρι τους «Σαλταδόρους», έξι τραγούδια αφηγούνται τη δική τους ιστορία για τον πόλεμο του 1940 και την Κατοχή

Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιωάννης Μεταξάς απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο, απαντώντας στον Ιταλό πρέσβη Εμανουέλε Γκράτσι «Alors, c’est la guerre» («Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμος»). Λίγες ώρες αργότερα, οι ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ελλάδα από τα αλβανικά σύνορα και ξεκίνησε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος.

Μέσα σε εκείνες τις συνθήκες, τα τραγούδια έγιναν κάτι περισσότερο από μουσική. Άλλα σατίριζαν τον Μουσολίνι και εμψύχωναν τους Έλληνες, άλλα συνδέθηκαν με τους στρατιώτες που πολεμούσαν στα βουνά της Πίνδου, ενώ εκείνα που γεννήθηκαν στα χρόνια της Κατοχής αποτύπωσαν την πείνα, τη φτώχεια και τις δυσκολίες της καθημερινής ζωής. Κάποιες τις έχουμε συνδέσει άρρηκτα με την 28η Οκτωβρίου, άλλες τις γνωρίζουμε χωρίς να ξέρουμε πώς γεννήθηκαν. Πίσω από καθεμία, όμως, κρύβεται ένα κομμάτι της ιστορίας εκείνων των χρόνων.

Η «Ζεχρά» έγινε το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά»

Πριν γίνει ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τραγούδια του ελληνοϊταλικού πολέμου, το «Παιδιά της Ελλάδος παιδιά» είχε μια διαφορετική ιστορία. Η μελωδία του Μιχάλη Σουγιούλ είχε συνδεθεί αρχικά με τη «Ζεχρά», σε στίχους του Αιμίλιου Σαββίδη.

Με την έναρξη του πολέμου, η μελωδία απέκτησε νέους στίχους από τον Μίμη Τραϊφόρο και τη φωνή της Σοφίας Βέμπο. Έτσι γεννήθηκε το τραγούδι που έμελλε να συνδεθεί όσο λίγα με τους Έλληνες στρατιώτες και τις οικογένειες που περίμεναν νέα από το μέτωπο. Η Βέμπο, με την ερμηνεία της, έγινε μία από τις χαρακτηριστικές φωνές εκείνης της περιόδου. Το τραγούδι δεν έμεινε μόνο στην επικαιρότητα του 1940, αλλά πέρασε στη συλλογική μνήμη ως μέρος της μουσικής ιστορίας του πολέμου.

«Κορόιδο Μουσολίνι»: Η ιταλική επιτυχία που έγινε ελληνική σάτιρα

Το «Κορόιδο Μουσολίνι» ακολούθησε διαφορετικό δρόμο, με τη σάτιρα να βρίσκεται στο επίκεντρο. Το τραγούδι βασίστηκε στη μελωδία του ιταλικού «Reginella Campagnola», που είχε γράψει ο Έλντο ντι Λατσάρο, ενώ τους ελληνικούς στίχους έγραψε ο Γιώργος Οικονομίδης.

Η αλλαγή των στίχων μετέτρεψε μια ιταλική επιτυχία σε σατιρικό σχόλιο για τον δικτάτορα και τις πολεμικές του φιλοδοξίες. Με τη φωνή του Νίκου Γούναρη, το τραγούδι έγινε γνωστό στην Ελλάδα και συνδέθηκε με το κλίμα των πρώτων μηνών του πολέμου. Η σάτιρα είχε ιδιαίτερη σημασία εκείνη την περίοδο. Σε μια εποχή που οι ειδήσεις από το μέτωπο καθόριζαν την καθημερινότητα, το τραγούδι έδινε στον κόσμο έναν διαφορετικό τρόπο να αντιμετωπίσει τον αντίπαλο: όχι με φόβο, αλλά με ειρωνεία.

Ο Ντούτσε που «βάζει τη στολή του»

Στο ίδιο κλίμα κινήθηκε και το «Βάζει ο Ντούτσε τη στολή του», με τη Σοφία Βέμπο να δίνει ξανά τη φωνή της σε ένα τραγούδι που σχολίαζε τις φιλοδοξίες του Μουσολίνι. Και σε αυτή την περίπτωση, η μελωδία προϋπήρχε. Το τραγούδι βασίστηκε στη «Βάσω» του Θεόφραστου Σακελλαρίδη, από τη μουσική κωμωδία «Κομμωτής κυριών», σε κείμενο του Θεόδωρου Συναδινού.

Οι σατιρικοί στίχοι γράφτηκαν από τον Γιώργο Θίσβιο και η ηχογράφηση της Βέμπο έγινε το 1940. Η γνωστή μουσική βοηθούσε τους στίχους να γίνουν εύκολα αναγνωρίσιμοι, ενώ η εικόνα του Ντούτσε παρουσιαζόταν με τρόπο που προκαλούσε γέλιο αντί για δέος.

«Στης Πίνδου τα βουνά»

Δεν είχαν, βέβαια, όλα τα τραγούδια του 1940 σατιρικό χαρακτήρα. Για όσους βρίσκονταν στο μέτωπο οι συνθήκες ήταν δύσκολες γεμάτες μάχες και μοναξιά γιατί είχαν αφήσει πίσω τους ανθρώπους τους, χωρίς να γνωρίζουν εάν θα ξανανταμωθούν. Ένα από τα κομμάτια αυτά που γράφτηκαν στο μέτωπο και τραγουδούσαν αυτή την πλευρά της ιστορίας ήταν και το «Στης Πίνδου τα βουνά», γνωστό και ως «Ψηλά βουνά κι’ απάτητα», του Δημήτρη Γκόγκου, του Μπαγιαντέρα. Ο δημιουργός υπηρέτησε στον ελληνοϊταλικό πόλεμο και έγραψε τραγούδια που συνδέθηκαν με εκείνη την περίοδο.

Το έργο του Μπαγιαντέρα έχει ιδιαίτερη θέση στο ρεμπέτικο τραγούδι, καθώς μετέφερε σε λαϊκές μελωδίες εικόνες και εμπειρίες της εποχής. Σε αυτά τα τραγούδια, η ιστορία δεν περνά μέσα από επίσημες ανακοινώσεις ή στρατιωτικές αναφορές, αλλά μέσα από τη γλώσσα και τα βιώματα των ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα.

«Οι Σαλταδόροι»

Η πείνα και οι κακουχίες έγιναν μέρος της ζωής τους, αυτή την πραγματικότητα περιγράφει το τραγούδι «Οι Σαλταδόροι» του Μιχάλη Γενίτσαρη. «Σαλταδόροι» ονομάζονταν όσοι πηδούσαν πάνω σε γερμανικά φορτηγά για να αρπάξουν τρόφιμα ή άλλα εφόδια. Ήταν μια επικίνδυνη πρακτική, που συνδέθηκε με τις συνθήκες στέρησης στην κατεχόμενη Ελλάδα.

Σύμφωνα με την καταγραφή του Αρχείου Κουνάδη, ο ίδιος ο Γενίτσαρης είχε αναφέρει ότι έγραψε το τραγούδι στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής. Η ηχογράφηση που έχει εντοπιστεί έγινε αργότερα, πιθανότατα το 1947 ή το 1948 στις Ηνωμένες Πολιτείες με ερμηνευτή τον Γιώργο Κατσαρό. Η διάκριση ανάμεσα στη δημιουργία και την ηχογράφηση έχει σημασία, καθώς το τραγούδι περιγράφει μια εμπειρία της Κατοχής, ακόμη κι αν η καταγεγραμμένη εκτέλεσή του είναι μεταγενέστερη.

Η «Συννεφιασμένη Κυριακή»

Η σχέση ορισμένων τραγουδιών με τον πόλεμο δεν είναι πάντα τόσο άμεση. Η «Συννεφιασμένη Κυριακή» του Βασίλη Τσιτσάνη δεν είναι πολεμικό τραγούδι με την ίδια έννοια όπως το «Κορόιδο Μουσολίνι», όμως ο ίδιος ο δημιουργός τη συνέδεσε με τα χρόνια της Κατοχής στη Θεσσαλονίκη.

Σε αρχειακή μαρτυρία της ΕΡΤ, ο Τσιτσάνης μίλησε για την έμπνευσή του μέσα σε εκείνες τις δύσκολες συνθήκες. «Στην κατοχή, στη Θεσσαλονίκη, εμπνεύστηκα τη «Συννεφιασμένη Κυριακή». Τη ματωμένη εκείνη Κυριακή, που αφορμή μου έδωσαν τα πολλά περιστατικά. Η φτώχεια, η πείνα, η δυστυχία, η καταπίεση, η εξαθλίωση, οι πολλές ελλείψεις και οι εκτελέσεις». Η πρώτη ηχογράφηση του τραγουδιού έγινε στις 11 Αυγούστου 1948, με τον Πρόδρομο Τσαουσάκη και τη Σωτηρία Μπέλλου. Η Κατοχή είχε τελειώσει, αλλά οι συνέπειές της εξακολουθούσαν να βαραίνουν την ελληνική κοινωνία.

Κάποια από αυτά τα τραγούδια έχουν συνδεθεί άρρηκτα με την 28η Οκτωβρίου και αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της επετείου. Άλλα, πάλι, δεν τα συνδέουμε άμεσα με εκείνη την εποχή, παρότι γεννήθηκαν μέσα από τις εμπειρίες των ανθρώπων και τις σκληρές συνθήκες που επικρατούσαν τότε.

Οι μελωδίες τους εξακολουθούν να ακούγονται μέχρι σήμερα, θυμίζοντάς μας τον πόλεμο, την Κατοχή και τις συνέπειές τους. Περισσότερο από τραγούδια μιας άλλης εποχής, αποτελούν κομμάτι της συλλογικής μνήμης ενός λαού που έζησε αυτές τις δύσκολες στιγμές.

πηγή: gazzetta.gr